Home / آرشیو بر اساس شماره نشریه / گفتگو با سید ابوالفضل حسینی

گفتگو با سید ابوالفضل حسینی

(فعال در حوزه میراث ملموس و ناملموس مازندران)

ظرفیت‌های مازندران برای پژوهش‌های فرهنگ دریایی

خبرنگار: ساناز خوشخو

کارشناسی ارشد باستان شناسی دانشگاه تهران مرکز/ مدرس دانشگاه / موسس نخسین موزه مجازی ( آن لاین ) ایران با همکاری مرکز مطالعات خلیج فارس/ مشاور باستان شناسی مرکز مطالعات خلیج فارس/پست الکترونیک: radarrain4001@gmail.com / تاریخ انتشار خبر: شنبه، ۲۱ مهر ۱۳۹۷

سید ابوالفضل حسینی از زادگاه آبا و اجدادی  زنده یاد استاد منوچهر ستوده – شهرستان نور- می‌باشند و در حال حاضر و بر روی « مَنظر دریایی غرب مازندران» تمرکز دارد. ایشان از رویکر و چارچوب «مَنظر فرهنگ دریایی»  که در سال ۱۹۹۲ توسط پرفسور کریستر وستردال ابراز گردید جهت پیشبرد اهداف علمی و پژوهشی خود در این زمینه بهره می‌جویند. در واقع، پژوهش‌های ایشان در بر گیرنده‌ی  بقایای مادی و معنوی به جای مانده از فرهنگ‌‌دریایی بر روی زمین و در زیر آب می‌باشد به عبارت دیگر پژوهش‌های ایشان به بررسی و تحلیل شبکۀ‌ کلی از مسیرهای کشتی‌رانی به همراه بنادر، بندرگاه، اسکله‌ها و لنگرگاه‌ها در امتداد سواحل و ساختمان‌های مرتبط به آن و دیگر بقایای فعالیت بشری بر روی خشکی و در زیرآب ارتباط دارد. افزون بر جنبه‌های مادی، پژوهش‌های ایشان  جنبه‌های شناختی (معنوی یا غیر مادی) مَنظر فرهنگ‌دریایی را نیز در بر می‌گیرد و در نهایت یک تصویر باستان شناسانه جامع محصول این پژوهش خواهد بود. از این رو، ساناز خوشخو–پژوهشگر و خبرنگار، از نشریه دیجیتال باستان‌شناسی‌منظر دریایی- به سراغ سید حسین ابوالفضلی رفت تا از نظرات و صحبت‌های وی در خصوص ظرفیت‌های مغفول مازندران برای پژوهش‌های فرهنگ‌دریایی جویا شود. گفتنی است دستاورد این گفتگو به صورت مقالۀ کوتاه خبری بر روی تارنمای نشریه به شکل نوشتاری و فشرده قابل دسترس می‌باشد.

شرح حال مختصری از خودتان برای ما بازگو کنید:

بنده دانش­آموخته کارشناسی‌ارشد باستان­شناسی هستم و از سال 1390 فعالیت­های میدانی خود را در محوطه‌های باستانی در مازندران و گیلان آغاز کردم و در کنار فعالیت‌های میدانی نیز به عنوان یکی از اعضای هیئت تحریریه ماهنامه الکترونیک باستان شناسی مَنظر دریایی نیز قلم فرسایی می‌کنم.

 مختصری در خصوص منظر دریای کاسپی توضیح دهید:

دریای کاسپی بزرگترین دریاچۀ دنیاست، این دریا بین پنج کشور ( ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان ) محصور شده است که ایران در  جنوب و روسیه در شمال آن قرار گرفته است. این دریا وسعتی برابر با 000/390 کیلومتر مربع دارد و میانگین طول – از شمال به  جنوب-  حدود 1200 کیلومتر و عرض – از شرق به  غرب- حدود 400 کیلومتر است همچنین سطح آب آن – برمبنای اندازه­گیری  سال 1392 خورشیدی- 5/26 متر پایین­تر از سطح آب‌های آزاد است و به طور تقریبی، مقدار شوری آب این دریا نیز یک سوم آب‌های آزاد است.

در طول تاریخ به این دریای خروشان یا دیوانه حدود هفتاد نام داده­اند. از آن جمله می‌توان به  واژه‌هایی اوستایی مانند:«زرایا واروکشا» که به معنای آب‌گیر وسیع است، اشاره نمود. همچنین  نام‌های «دریای‌خزر» در سال 372 هجری، «مازندران» در قرن دوازهم میلادی (قرن ششم هجری قمری) و «کاسپین» از اوایل قرن هیجدهم میلادی بر این دریاچه‌بزرگ اطلاق می‌شده، شایان ذکر است، نام‌های دیگر نیز مربوط به شهرها و نواحی  پیرامونی این دریا می‌باشد که صحبت در این مورد بسیار کلان بوده و از حوصلۀ اين مختصر خارج است.

مطالبی پیرامون کشفیات باستان شناسی در ساحل و دریا در حوزه مازندران بیان کنید:

در گزارش‌ پژوهش‌های باستان­شناختی ساحلی و پَس‌کرانه دریای‌کاسپی اثری از بنادر یا بندرگاه‌های تاریخی انتشار نیافته یا حداقل بنده مشاهده نکردم و اکثر اسناد قابل‌اعتماد برای شناسایی بنادر تاریخی در پیرامون کرانه‌های دریای‌کاسپی در دنیای گذشته مراجعه به منابع جغرافیای‌تاریخی، کتب جهانگردان و مورخین سده­های اخیر می‌باشد که طی مشاهده‌های افراد مذکور، برخی از این مراکز تجاری ثبت شده‌اند و  توضیحاتی در این خصوص ارائه داده­اند. از آن جمله می­توان به مورخانی همچون هرودت، استرابون، پولی‌بیوس، پلوتارک و ارسطو، پاتروکلس، آگاتانژ و رومن گیرشمن ( باستان شناس مشهور فرانسوی) اشاره نمود که به جنبه‌های اقتصادی و داد و ستد  توجه  کرده‌اند. بر اساس پژوهش‌های باستان­شناختی و اسناد تاریخی، کشتیرانی و دریانوردی دریای‌کاسپی از دوره صفویه از از رونق بيشتری برخوردار شده و قبل از این دوره، شواهدی باستان‌شناختی و تاریخی اندکی از کشتی­های تاریخی و بنادر تجاری در دست است. شاید به دلیل نوسانات مستمر  تراز سطح آب دریای‌کاسپی در طول زمان، نبود بادهای موسمی برای به حرکت در آوردن کشتی­های‌بادبانی، نامنظم بودن وزش بادها و جهت امواج  و پیشروی و پسروی سطح آب، بسیاری از بنادر به زیرآب رفته یا در زیر شن و ماسه­های ساحلی که امروزه فاصلۀ زیادی از ساحل دارند، مدفون شده‌اند.

شایان ذکر است، در دورۀ قاجار، از سه گذرگاه مهم آبی همچون: انزلی، مشهدسر و آشوراده برای لنگر انداختن کشتی­های نفت­سوز و کشتی‌های بخار بهره‌وری می­شده . در طی بررسی­ها و کاوش­های باستان­شناختی  در سال‌های اخیر  در بخش‌های جنوبی دریای کاسپی در استان‌های گلستان، مازندران و گیلان  بقایای تعدادی شناور چوبی مربوط به دوره­های مختلف به دست آمده و تنها کاوش باستان­شناختی‌دریایی در حوزۀ استان مازندران بقایای کشتی مکشوفه در سواحل نکا در روستای زاغمرز و به فاصله یک کیلومتری جنوب‌غربی شبه جزیرۀ میانکاله می‌باشد؛ که توسط آقای سامان سورتیچی صورت پذیرفته و  مربوط به دوره صفویه می­باشد.

نمای کلی کشتی مکشوفه در سواحل مازندران قبل از کاوش (س. سورتیچی)

پژوهش‌های شما بیشتر  پیرامون شرق یا غرب استان است؟

از آن جایی که بنده به مطالعه و پژوهش­های باستان­شناختی در نقاط مختلف می­پردازم لذا به دلیل علاقه­مندی، محیط‌زندگی، بومی‌بودن و به جهت درک بهتر از محیط پیرامونی به مطالعه­ی منظر فرهنگ‌دریایی در پیرامون دریای‌کاسپی در غرب استان مازندران پرداختم و سعی در فرهنگ‌سازی، حفاظت و حراست از آثار ملموس و غیرملموس دارم؛ افزون بر آن، بکارگیری و ایجاد انگیزه در افراد بومی برای پیشبرد اهداف پژوهشی در نسل‌های آینده نیز از مشغولیات ذهنی بنده است.

ارزیابی­ های شما در خصوص منظر  فرهنگ دریایی در نور، محمودآباد، فریدونکنار، نوشهرو چالوس چگونه است؟

بطور کلی مطالعات «باستان‌شناسی دریایی» در ایران نوپا و جدید بوده و لذا آنچه مورخان و باستان‌شناسان ایرانی بدان پیش­تر پرداخته‌اند بیشتر مربوط به خشکی بوده تا دریا واندک مورخانی به تاریخ‌دریایی بصورت مکتوب اشاره کرده‌اند. البته در سال‌های اخیر باستان‌شناسان‌دریایی کشور به کاوش، ثبت و ضبط بقایای چند شناور مکشوفه  در کرانه‌های جنوبی دریای‌کاسپی پرداخته‌اند. بنده نیز طی در یکی دو سال اخیر، پژوهش‌ها و بررسی‌های میدانی و مردم نگاشتی در حوزۀ منظر فرهنگ‌دریایی در حوزه غربی دریای کاسپی پرداخته‌ام که منجر به شناسایی اسکله ، بقایای راه آهن، معادن زغال‌سنگ و غیره مربوط به دوران قاجار و پهلوی اول در شهرستان نور و محمودآباد شد. همچنین پژوهش‌هایی پیرامون سازندگان قایق­های سنتی در گیلان و مازندران که از گذشته تا کنون رواج دارند، نیز انجام داده‌ام. شهرستان نور (سولده سابق) در گذشته یکی از مهمترین مراکز تجاری شمال ایران محسوب می­شده و به طور مستقیم با باکو در آذربایجان (بادکوبه)، بندرانزلی، مشهدسر (بابلسر) و بارفروش­ده (بابل) تماس تجاری داشته و تجار معروفی در این شهر می­زیسته­اند که اغلب شعب و نمایندگی­هایی در محل‌های فوق‌الذکر داشته­اند. در این دوره از نور (سولده) توسط کشتی­ها و پراخوت­ها (کشتی­های کوچک بخار) بواسطه یک شبکه  رودخانه در­ مرکز شهر (سولده رود) برنج صادر و از نقاط دیگر بویژه از باکو قند، شکر، نفت و پارچه وارد می­شده؛ شایان ذکر است، این داد و ستد موجب رونق این دیار گردیده و تجارت مستقیم با روس­ها در مدت زمانی نسبتاً زیاد سبب رواج منات (واحد پول) روسی گردید و کلیه امور بازرگانی اعم از داخلی و خارجی با این واحد پول انجام می­شده.

1. نمایی از بقایای اسکله در ساحل نور (عکس از سیدابوالفضل حسینی) 2. تصاویری از کارکنان و تجار روسی دوران پهلوی در نور (تهیه شده از آقای محسنی از اهالی نور)
تصاویری از شهر ساحلی نور در دهۀ 40
1.جانمایی مناظردریایی سواحل نور بر روی نقشه ی هوایی (سید ابوالفضل حسینی)

در سواحل شهرستان‌های نوشهر و چالوس نیز آثاری از دورۀ پهلوی شامل کارخانه حریربافی و خط لوله‌نفتی (احتمالاً برای انتقال نفت یا گازوئیل از کشتی‌ها در چند فرسخی دریا به خشکی ) قابل مشاهده است.

تصاویری از قایق¬های چوبی (لوتکا و نو) در رودخانه های غربی مازندران (عکس: سید ابوالفضل حسینی)

جهت مرتفع شدن مشکلات پیش رو در حوزه میراث فرهنگی دریایی در استان مازندران پیشنهاداتان چیست؟

در واقع، اینگونه پژوهش­ها در بر گیرنده­ی ذخایر ملموس و ناملموس به جای مانده از فرهنگ‌ دریایی بر روی زمین و در زیرآب می­باشد به عبارت دیگر، به بررسی و تحلیل شبکۀ‌ کلی از مسیرهای کشتی‌رانی به همراه بنادر، بندرگاه، اسکله ها و لنگرگاه‌ها در امتداد سواحل و ساختمان‌های مرتبط به آن و دیگر بقایای فعالیت بشری بر روی خشکی و در زیرآب می­پردازد. افزون بر جنبه­های فیزیکی این پژوهش­ها جنبه‌های شناختی (معنوی یا غیر مادی) مَنظر فرهنگ دریایی را نیز در بر می­گیرد و در نهایت یک تصویر باستان­شناسانه جامع محصول این پژوهشها خواهد بود.

اهداف عمدۀ پژوهشهای بنده عبارتند از:

  • شناسایی، بررسی و ثبت ذخایر ملموس و ناملموس فرهنگ دریایی در پیرامون غرب استان مازندران.
  • سنجش میزان تخریب محوطه­های باستانی در منظر فرهنگ دریایی.
  • ایجاد گزارش، چاپ مقاله و کتاب از منظر فرهنگ دریایی غرب استان مازندران.
  • حمایت از کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی دریایی یونسکو.
  • حراست از ذخایر ملموس و ناملموس فرهنگ دریایی برای نسل­های آینده.
  • استفاده از ظرفیت­های ذخایر ملموس و ناملموس فرهنگ دریایی در توسعه گردشگری دریایی.
  • حمایت از گنیجنه­های انسانی در غرب استان مازندران.
  • شناسایی ظرفیت­های شناورسازی و شناوررانی سنتی در این ناحیه

به دلیل اینکه، جهت آب  دریای کاسپی از سمت شمال‌غربی به سوی جنوب شرقی است  و افزون بر آن، ژرفای زیاد آب در کرانه‌های جنوبی منجر به کندی حرکت جریان‌های آبی می‌گردد و در نهایت منتهی به تجمع انواع آلودگی‌ها در کرانه‌های کشور ایران بیش از کشورهای همسایه می‌گردد. لذا بایستی سعی در فرهنگ‌سازی و جمع‌آوری پسمانده‌های زباله در دهانه‌های تلاقی رودخانه‌ها  و پسکرانه‌های جنوبی دریای کاسپی نماییم.

برای نوشتار فوق از منابع ذیل بهره گرفته‌ام:

-ستوده، منوچهر: از آستارا تا استرآباد، آثار و بناهای مازندران غربی، تهران، انجمن آثار و مفاخر ملی، بی تا، جلد سوم.

-ستوده، منوچهر.،(1374)، از آستارا تا استارباد، جلد دوم، آگاه، تهران: انجمن آثار و مفاخر ملی.

-ادیبی،رامین،(1394)،ظرفیت های سواحل شهرستان تالش برای مطالعات باستان شناسی ساحلی و دریایی، همایش ملی تالش شناسی، رشت: انتشارات اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان.

-سورتیچی،سامان. (1382). معرفی کشتی مکشوف در ساحل مازندران، نامه­ی پژوهشگاه میراث فرهنگی، شماره­ی 5، زمستان ، صص:95-96.

-صمدی رندی، یونس. (1382). کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی زیرآب. مجله­ی اثر، شماره ی 35،تابستان.،صص:37-29.

-عجم مهرآذر، محمد.(1383)نامهای دریای خزر و کاسپین. ماهنامه­ی علمی پیام دریا، شماره­ی 12،صص:133-131.

-قمری فتیده، محمد. وحدتی نسب، حامد، موسوی کوهپر، سیدمهدی. (1394). نوسانات آب دریای مازندران از هزاره­ی سوم ق. م. تا هزاره­ی اخیر و تاثیر آن برابر پراکنش مراکز استقراری در جنوب شرق دریای مازندران. پژوهش­های جغرافیایی طبیعی. دوره­ی 47، شماره­ی 1،صص:56-37.

-ملکونوف ،گریگوری، (1376)، کرانه­های جنوبی دریای خزر، ترجمه­ی دکتر امیرهوشنگ امینی، تهران، کتاب سرا.

-سرنا، کارلا،(1362)، سفرنامه­ی مادام کارلا سرنا ،ادم­ها وایین­ها، ترجمه­ی علی­اصغر سعیدی، تهران، انتشارات نقش جهان.

گیرشمن، رومن، (1372) ایران از آغاز تا اسلام ، ترجمه محمد معین ، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی ،چاپ دهم.

-آذری، علاءالدین،(1386)، مقاله دریای مازندران در گذر تاریخ، فصلنامه علمی-تخصصی تاریخ، سال یکم، شماره چهارم،

-توفیقیان، حسین ،(1394)، پژوهشی در تاریخ دریانوردی دریای مازندران با تاکید بر ساختار کشتی های بومی، دو فصلنامه پژوهشی_ تحلیلی مطالعات هنر بومی، سال دوم، دانشکده هنرو معماری دانشگاه مازندران،شماره چهارم، پاییز و زمستان.

 

کليه حقوق این مقاله متعلق به نشریه  الکترونیکی باستان شناسی منظر دریایی است. اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت قوانین مطبوعات می باشد. کپی برداري و بازنشر اطلاعات بدون ذکر منبع و رفرنس ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.

ما را با دوستان خود در دیگر شبکه های اجتماعی در میان بگذارید

© ۱۳۹۷-۱۳۹۵

Check Also

گفتگو با اسماعیل آقاجانی تالش

گفتگو با اسماعیل آقاجانی تالش (فعال در حوزه میراث ملموس و ناملموس گیلان) ظرفیت های ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

42 + = 50

This site is protected by wp-copyrightpro.com