Home / آرشیو بر اساس شماره نشریه / گفتگو با اسماعیل آقاجانی تالش

گفتگو با اسماعیل آقاجانی تالش


گفتگو با اسماعیل آقاجانی تالش (فعال در حوزه میراث ملموس و ناملموس گیلان)

ظرفیت های گیلان برای پژوهش‌های فرهنگ دریایی

خبرنگار: سحر تاج

پست الکترونیک: Sahar7291@yahoo.com / سه شنبه – 10 مهر ۱۳۹۷

اسماعیل آقاجانی تالش به تازگی از رساله خود در زمینه پژوهش‌های مردم‌شناختی در حوزه تالش از دانشگاه شهید بهشتی تهران با درجه کارشناسی‌ارشد فارغ‌التحصیل شده؛ شایان ذکر است، اسماعیل آقاجانی تالش از اندک پژوهشگرانی است، که به طور نسبتاً کامل با موقعیت جغرافیایی و تاریخی گیلان آشنایی دارد و همواره یکی از دغه‌ دغه‌های ذهنی و قلبی ایشان میراث ملموس و ناملموس گیلان بوده و هست. از این رو، سحر تاج –پژوهشگر و خبرنگار، از نشریه دیجیتال باستان‌شناسی‌منظر دریایی- به سراغ اسماعیل آقاجانی تالش رفت تا از نظرات و صحبت‌های وی در خصوص ظرفیت‌های مغفول گیلان برای پژوهش‌های فرهنگ دریایی جویا شود. گفتنی است دستاورد این گفتگو به صورت مقالۀ کوتاه خبری بر روی تارنمای نشریه به شکل نوشتاری و فشرده قابل دسترس می‌باشد.

از ویژگی‌های علوم جدید، خاصیت چند رگه‌ای بودن این دانش‌ها است. همین زمینه پژوهشگران را مجاب می‌کند، جهت بررسی و پژوهش در هر رشته‌ای ارتباطی نیز با رشته‌های دیگر برقرار سارند. بر این اساس، منظر فرهنگ دریایی هر منطقه نیز بر اساس خصوصیات محیطی آن منطقه، در سه محور باستان‌شناختی، تاریخی و مردم‌شناختی قابل بررسی می‌باشد. در این میان تلفیق این رشته‌ها در بررسی منظر فرهنگ دریایی هر منطقه، می‌تواند منجر به شناختی درست از آن منطقه گردد؛ زیرا مطالعات مردم‌شناختی با تأکید بر بررسی شیوه زندگی امروزی به درک فرایندهایی که طی آن مدرک باستان­شناختی ایجاد می ­شود، منجر خواهد شد. همچنین مطالعه‌ی منابع تاریخی درک ما را از اوضاع جامعه قبل از پدید آمدن اوضاع اقتصادی جدید، روشن می‌سازد. از سوی دیگر، رجوع به منابع تاریخی در کنار مطالعات مردم‌شناختی، با تاکید بر استمرار فرهنگی به توصیف و تبیین داده‌های باستان‌شناختی منجر خواهد شد و زمینه را برای مطالعات تطبیقی هموار خواهد ساخت. در این مجال قصد معرفی زمینه‌های نظری مذبور را نداشته، بلکه سعی خواهد شد با مدنظر قرار دادن استان گیلان شمایی از این سه رویکرد نظری مورد بحث ارائه شود.

۱– شواهد و مدارک باستان‌شناسی( اسناد باستانشناسی چه کمکی به واکاوی منظر فرهنگ دریایی گیلان خواهد کرد؟)

با توجه به اینکه نظریه «منظر فرهنگ دریایی» یکی از نحله‌های باستانشناسی‌دریایی است و به شبکه‌ای از مسیرهای دریایی و بنادر بازیابی شده از روی زمین و در زیرآب اشاره دارد؛ بنابراین شواهد و مدارک ملموسِ باستان‌شناسی جهت واکاوی منظردریایی گیلان  مورد بررسی قرا می گیرد.

شناسایی شناورهای مغروقه

مهم‌ترین ذخایر مادی بجای مانده از فرهنگ دریایی، کشتی‌های  غرق شده می‌باشند. این گونه از مواد فرهنگی ممتازترین موضوع را در حوزه باستان‌شناسی‌دریایی به خود اختصاص می‌دهند. از جمله کشتی‌های غرق و رها شده در گیلان می‌توان به روستای قروق در تالش، امیرآباد در لاهیجان، روستای الله‌رود در رودسر و .. اشاره نمود.محتوای  کشتی‌های  غرق شده و ظروفی که در نتیجه عوامل طبیعی و فرهنگی از سواحل یا از زیر دریا به‌دست می‌آیند را می‌توان در این زمینه قرار داد؛ برای نمونه؛ مواد فرهنگی بازیابی شده از کشتی غرق شده امیرآباد لاهیجان یا ظروف سفالی که به‌صورت اتفاقی در سواحل کشف می‌شوند، در این زمره جای می‌گیرند.

تلاش به جهت شناسایی اسکلهها و بنادر به مثابه  مرز بین خشکی  و  دریا

در خصوص این حوزه در باستانشناسی استان گیلان، اقدام موثری تا کنون صورت نگرفته و باید منتظر فعالیت‌های علمی در این حوزه بود. همانطور که در ادامه خواهد آمد، منابع تاریخی کمک شایانی در کشف مناظر فرهنگ دریایی قدیم خواهد نمود و از ارتباط این دو پیوندی شکل خواهد گرفت که بیش از هر حوزه دیگری ارتباط متقابل فی‌مابین باستانشناسی و تاریخ را برقرار می‌سازد.

تصویر: اسماعیل آقاجانی تالش
تصویر: اسماعیل آقاجانی تالش

۲- اسناد تاریخی( تبیین جایگاه اسناد تاریخی در واکاوی  منظر فرهنگ‌دریایی گیلان )

همانگونه که ذکر شد، بهره وری  از  اسناد تاریخی در رویکرد مستقیم تاریخی درک ما را از اوضاع جامعه قبل از پدید آمدن اوضاع اقتصادی و سیاسی جدید را روشن می‌سازد؛ بنابراین نیاز است تمام اسناد تاریخی گیلان با رویکرد تجارت‌دریایی بایستی مورد  تجزیه و تحلیل قرار گیرد که از حوصله این بحث خارج است. این رویکرد به واسطه گزارشات مکتوب از دو منظر  به باستانشناسی‌دریایی یاری می رساند.

گزارشات  مکتوب برای توصیف یافته­ های باستان­شناسی دریایی

برای نمونه با مراجعه به اسناد تاریخی می ­توان برخی از یافته­ های باستان ­شناسی‌دریایی را مورد تحلیل و تجزیه قرار داد و از این طریق به راحتی می‌توان کشتی‌های غرق شده و محموله  بدست آمده از آن‌ها را تفسیر کرد.بهره‌وری از گزارشات مکتوب یک ناحیه به جهت شناسایی منظر فرهنگ دریایی گذشته در ارتباط با این مورد، با توجه به متون و منابع مکتوب و تاریخ شفاهی که در اختیار داریم به دنبال نام‌جای­ های باستانی مورد نظر خواهیم رفت. مطالعه منابع تاریخی نشان می‌دهد، استان گیلان در دوران اسلامی به دو بخش بیه‌پیش و بیه‌پس تقسیم می‌شده است که قسمت بیه‌پیش بخش شرقی گیلان از شرق سپیدرود تا غرب مازندران و قسمت بیه‌پس بخش غربی گیلان از غرب سفیدرود تا مناطقی از جنوب ناحیه تالش را شامل می‌شده. زیرا از دیناچال به بالا تا سالیان که همان خان­نشین تالش را در بر می­گرفت بیشتر متاثر از فرهنگ قفقاز بود که بصورت فئودالی جدا از گیلان اداره می­ شده. در این میان با توجه به اینکه رودخانه سفیدرود، ارتباط دو ناحیه شرق و غرب منطقه گیلان را مشکل می‌ساخت، شاهد تفاوت فرهنگی فاحشی میان این دو منطقه بودیم.

علاوه بر آن مشکلات زیست‌محیطی منطقه از جمله باتلاقی بودن نواحی ساحلی و حوزه‌های کوچک رودها که به‌صورت شانه مانندی از ارتفاعات خط‌الاراس به دریای کاسپی می‌ریخت، ارتباط دره‌های مجاور را سخت و باعث شکل‌گیری واحدهای سیاسی- تجاری در حوزه هر رودخانه می‌شد. همین مسئله عاملی بود که باعث می‌شد همیاری جمعی برای شکل‌گیری بنادر ساحلی بزرگ شکل نگیرد. با تکیه بر اسناد تاریخی ایجاد بازارهای کوچک مرتبط با خانسالارهای در حوزه یک رودخانه بزرگ را از شاخصه­های دوره ­های اسلامی بیان می­دارد. حالتی که حاصل شرایط زیست­محیطی، یعنی شکل باریک و کشیده‌ی  غرب و شرق جلگه گیلان است و پیرو آن، به‌جای بنادر بزرگ برپایی چندین بندر کوچک محلی درمقیاس محدودتر ضروری می‌ساخت تا از آن طریق با بنادر روسیه در قفقاز و شمال دریای کاسپی ارتباط داشته باشند همچنین در دوره­های جدیدتر تاریخی رابینو(۱۳۵۷) در مناطق دیرَه­کری، آلالان، کرگانرود و اسالم  به نمونه‌هایی از این بازارهای گمرکی  در شهرستان تالش اشاره می­کند.

در شرایطی که توصیف آن رفت، با مراجعه به اسناد تاریخی سده‌های اولیه اسلامی، مناطقی تحت عنوان نواحی تماس باید مد نظر قرار گیرد. عظیمی(۱۳۹۵) هوسم(رودسر کنونی) را به‌عنوان اولین کانون توسعه شرق گیلان و دولاب و نقاط پیرامون آن نظیر بیلمانشهر(در نزدیکی زیگسار کنونی در شهرستان صومعه­سرا) و تولم را نخستین نقطه­های تماس در غرب معرفی می‌کند. درحالی که در دوره‌های بعدی بر اساس نوشته‌های جغرافی‌دانان اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هوسم در شرق گیلان و بندر کوچک رودسر؛ گسکر در شمال دولاب در رضوانشهر کنونی به عنوان  بنادری معرفی می‎شوند که به ترتیب ارتباط شرق و غرب گیلان را با خارج از گیلان در تعاملات فرامنطقه‌ای از طریق دریای کاسپی میسر می‌ساختند. با نزدیک شدن به قرن هشتم هجری، لنگرود به‌عنوان نقطه تماس در شرق گیلان به هوسم اضافه می‌گردد که به نظر می‌رسد فعالیت‌های تروریستی اسماعیلیان در نواحی هوسم تا چالوس، تاثیر زیادی در شکل‌گیری آن به عنوان محلی امن‌تر در این دوره داشت. در مقابل در غرب، دولاب و خمام مناطقی هستند که علاوه بر رودسر گسکر به‌وجود می‌آیند. مناطقی که یکی از دلایل شکل‌گیری آنها می‌تواند تجارت ابریشم گیلان در این دوران باشد که منابع تاریخی قرون ششم و هفتم هجری اشاره به وجود تجارت ابریشم در این نواحی دارد(بنجامین ۱۳۶۳). مرعشی مولف قرن نهم هجری در کتاب تاریخ گیلان و دیلمنستان اشاره به استفاده امیره محمد رشتی از بندر خمام برای فرار به بادکوبه(باکو) می­کند که حکایت از وجود این بندر در این دوران دارد. در ادامه بنادر پیربازار رشت و بندر فرضه انزلی، بنادری هستند که متاثر از تحولات صورت گرفته در روسیه و سیاستهای تمرکزبخش صفویان و شرایط ژئوپولوتیکی جدید در بخش مرکزی گیلان به‌وجود آمدند. در میان اسناد تاریخی، عبدالفتاح گیلانی(۱۳۵۳) در فرار مظفرالسلطان(امیر دوباج فومنی) به بندر پیربازار و در جریان شورش امیر دوباج ثانی علیه شاه طهماسب به بندر فرضه انزلی اشاره می­ کند.

 

۳.شواهد و مدارک مردم شناختی( جایگاه شواهد مردم‌نگاشتی در واکاوی منظر فرهنگ دریایی  گیلان)

شواهد مردم‌شناختی به شواهدی اطلاق می‌شود که بر مبنای انواع روش‌های گردآوری اطلاعات نظیر، مشاهده، مصاحبه و گرداوری اشیاء یا تهیه تصاویر صورت می‌گیرد و بر کار میدانی و بررسی‌های دست اول مردم‌نگاشتی متکی است. بر اساس مطالعات صورت گرفته شواهد و مدارک مردم‌نگاشتی در منظر فرهنگ دریایی استان گیلان در دو حوزه مورد بررسی است.

بررسی و مطالعه قایق­های با شیوه فن سنتی در میان بومیان

قایق­های تنه درختی(کولاز یا نُو)/dugout یا Logboat

قایق‌های تنه‌درختی مورد مطالعه در آستارا با روش کنده‌کاری تنه درختان ساخته می‌شوند که طرح آنها بطور کلی شبیه تابوت‌های سفالی است؛ شکل این نوع از قایق ها را باید بیرون از محیط دریایی مورد بررسی قرار داد.؛ هر چند مک‌گریل(۲۰۰۱) اشاره به استفاده از آنها در دریا نیز می‌کند. به نظر می‌رسد اگر ما یک فرایند تطوری را برای ساخت قایق‌ها در نظر بگیریم، این نمونه از قدیمی‌ترین نمونه‌ها در مراحل رشد پلکانی قایق‌سازی می‌باشد که ظهور آن در اروپا به دوره‌های میان‌سنگی بر می­گردد( mcgrail. 2001, okorokov. 1995). قدیمی‌ترین نمونه آنها در تاریخ ۷۹۲۰-۶۴۷۰ ق. م در پِی‌شه(Pesse ) هلند و نویِن سور سِن(Noyen-sur-Seine)  فرانسه بدست آمده است که مربوط به هزاره هشتم قبل پیش از میلاد است(Mcgril. 2001). ساخت آنها نمی­تواند اختصاص به مردمی خاص داشته باشد، آنها در بخش‌های مختلف جهان ظاهر شدند. سادگی فرم و ویژگی‌های طراحی آنها در مناطق مختلف مشترک است.

تصویر: اسماعیل آقاجانی تالش

ارزش مطالعاتی قایق‌های تنه درختی

این قایق‌ها با توجه به پراکندگی گستردگی زمانی و مکانی‌شان‌ از ارزش و اهمیت بالایی جهت مقایسات تطبیقی با نمونه‌های پیش از تاریخی و حتی کنونی‌شان برخوردار هستند. زیرا بر اساس دو  اصل، همانندی فرایند­ها(uniformitarinism) که به گروهی از قوانین فیزیکی و شیمیایی اشاره داردند که زمان و مکان بر آنها جاری نیست و بافت زیست‌محیطی یکسان؛ یکی از اصول اصلی در معتبر بودن مقایسه بین دو جامعه گذشته و امروز می­باشد، می­توان نمونه­قایق­های دست­کند و اسکلتی آستارا را با رعایت اصول و قواعد مذکور با نمونه‌های پیش از تاریخی آنان در هر نقطه از جهان مورد مقایسه قرار داد و از طریق مطالعه رفتار سازندگان کنونی آنها، به الگوی رفتاری سازندگان و فرایند ساخت نمونه­های پیش از تاریخی‌شان پی برد.

(Miran And Ronald 2105)

قایق­ های اسکلتی(لوتکَه):

نمونه‌ی دیگر قایق‌های مورد استفاده در منطقه مورد مطالعه قایق‌های با اسکلت چوبی می‌باشند که در ساختشان از الوارهای نراد کارگاه‌های چوب‌بری استفاده شده و جبهه بیرونی آنها جهت جلوگیری از نفوذ آب قیر اندود گشته است.

تصویر: اسماعیل آقاجانی تالش

سازمان تولید قایق‌های با شیوه سنتی

تولید

سازمان تولید ساخت این قایق‌ها بنابر اصل تقاضا که متقاضیانشان فقط شکارچیان روستاهای اطراف تالاب هستند، از نوع صنعت خانگی بوده و بنابر زمان استفاده از قایق­های تنه درختی و اسکلتی که آذر و دی­ماه جهت شکار در تالاب استل می‌باشد، تولید آنان نیز بر مبنای نیاز شکارچیان به قایق جدید، فصلی می‌باشد.

مصرف

بازار مصرف آن‌ها کمتر از ۱۰ شکارچی در سال را در بر می‌گیرد. همین بازار مصرف محدود قیمت‌گذاری ابتدایی را برای محصول به ارمغان آورده است.

توزیع

توزیع بنابر مصرف، ۸-۷ نفر شکارچی را در داخل روستا در بر می‌گیرد.

تصویر: اسماعیل آقاجانی تالش

دورریز

با توجه به روشی که در ساخت قایق‌های اسکلتی بکار می‌رود، احتمال پیدا شدن دورریز این قایق‌ها در مطالعات باستان‌شناسی دریایی وجود دارد. این در حالی‌ست که بررسی دورریز قایق‌های تنه درختی نیاز به مطالعات تکمیلی دارد.علاوه بر نمونه‌های مورد مطالعه، محقق به تازگی به نمونه قایق‌های چوبی در تالاب‌های جوکندان تالش متفاوت با نمونه‌های مورد مطالعه برخورد کرده است و هم‌چنین آقای ادیبی(۲۰۱۷) در شهرستان انزلی اطلاع از کارگاه‌های ساخت قایق‌های ماهیگیری با ساختمان چوبی در اندازه‌های مختلف برای شناور ساختن در رودخانه و دریا داده و در دو نقطه  شمخاله و چافرودسر به کارگاه‌های سنتی در حال ساختن قایق‌های چوبی برخورد کرده است که از لحاظ باستان‌مردم‌شناسی دریایی می‌توانند حائز توجه و اهمیت باشند؛ زیرا حکایت از خصوصیات محلی در ساخت این قایق‌ها در نقاط مختلف گیلان دارد که اظهارنظر در ارتباط با آن، نیاز به مطالعات تکمیلی دارد.

بررسی تاثیر عوامل زیست­محیطی(رسوبات طبیعی) در نهشت­ه گذاری

مردم­نگاری یکی از رویکردهای مهم برای درک چگونگی کارکرد عوامل زیست­محیطی در فرایند نهشت­گذاری دورریزها باستانی است. مطالعه فرایند دورریزشبانان کنونی از هنگامی که مواد دور ریخته می­شوند تا هنگامی که در جای پایانی خود قرار می­گیرند، کمک شایانی در شناخت تاثیر عوامل زیست­محیطی در جابجایی مواد فرهنگی به‌عنوان یکی از علت­های دستیابی به مواد فرهنگی در باستان­شناسی دریایی خواهد کرد. بخشی از مطالعات مردم­نگاری ما در میان شبانان تالش نشان می­دهد، در تحلیل یافته‌های داخل حوضه‌های آبریز رودهای منتهی به دریا و دریاچه از تاثیر رسوبات طبیعی در جابجایی دورریزهای انسانی غافل نمانده و مادامیکه در پی تشخیص تاثیر این عامل زیست­محیطی در انتقال این دورریزها به داخل دریا و ته نشین شدن مواد فرهنگی در کف حوضچه­های آبی باشیم از جابجایی مواد فرهنگی متاثر از رسوبات طبیعی با عنوان «فروشست» یاد می‌شود.

تصویر: اسماعیل آقاجانی تالش

نتیجه

بنابراین همانطور که اشاره شد، منظر فرهنگ دریایی گیلان در سه حوزه پژوهشی باستان‌شناختی، تاریخ و مردم‌شناسی از استعدادهای بالایی در زمینه پژوهشی برخوردار است و نیاز است با برنامه‌هایی تحقیقی در غالب‌های موضوعی مطرح شده اجرا شود. در این میان با توجه به از بین رفتن مدارک و شواهد باستانشناسی، بهتر است ابتدا مدارک و شواهد باستانشناختی دریایی استان گیلان سازماندهی و از ظرفیت آن در راستای گردشگری پایدار و دریایی بهره‌وری شود و  با توجه به اینکه جوامع ساکن در این منطقه در مرحله گذر از سنت به مدرنیته قرار دارند، دنیای جدید با گسترش فناوری در حال بلعیدن آنها بوده و پدیده‌های توسعه آفرین به‌شدت در حال افزایش در آن‌ها می‌باشند. همین مسئله موجب می‌شود، تا چند صباحی دیگر نمونه قایق‌های مورد مطالعه برای تطبیق با نمونه‎های باستانی در راستای مطالعه تطبیقی توأم با رویکرد مستقیم تاریخی در دسترس نباشد؛ بنابراین شایسته است، توجه ارزنده­ای به این دست از مطالعات تطبیقی در پژوهش­های باستان­شناختی دریایی شود.

برای نوشتار فوق از منابع ذیل بهره گرفته شد : 

  • ادیبی، رامین. ۱۳۹۵. بررسی ظرفیت‌های سواحل جنوبی دریای کاسپین برای مطالعات باستانشناختی دریایی با تکیه شناورهای مغروقه کشف شده. پایان‌نامه ارشد موسسه آموزش عالی مارلیک. منتشر نشده.
  • بجامین، س-ج-و. ۱۳۶۳. ایران و ایرانیان عصر ناصرالدین‌شاه. محمد حسن کردبچه. تهران. سازمان انتشارات جاویدان
  • رابینو. ه.ل. ۱۳۵۷. ولایات دارالمرز ایران؛ گیلان. ترجمه جعفر خمامی‌زاده. رشت. کتابفروشی طاعتی
  • عظیمی، ناصر. ۱۳۹۵. تاریخ گیلان؛ از آغاز تا پایان جکومت‌های خانسالار. رشت. انتسارات فرهنگ ایلیا
  •  فومنی. عبدالفتاح. ۱۳۵۳. تاریخ گیلان. تصحیح عطاءالله تدین. تهران. کتابفروشی طاعتی
  • مرعشی، سیدظهیرالدین. ۱۳۶۴. تاریخ گیلان و دیلمنستان. تحیح دکتر منوچهر ستوده. تهران. انتشارات اطلاعات
  • میرصالحی، میرمهدی. ۱۳۹۵. گزارش کشتی غرق شده در ساحل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری. منشتر نشده

– Adibi.r, Tofighian. 2017. boat and ship Archaeology in gilan province(Iran). Proceedings Of The 3RD Asia- pacific Regional Conference on Underwater Cultural Heritage. HONG KONG. Volume1

– Mcgrill, Sean. 2001. BOATS OF THE WORLD؛ FROM THE STONE AGE TO MEDIEVAL TIMES. OXFORD UNIVERSITY PRESS.

– Okorokov, Alexander. 1993. Development of underwater archaeological investigations in Russia

and the former Soviet Union. Centre of Complex Underwater Research, ScientiJic Research Institute of Culture 20, Bersenevskaya Naberezhnaya, 109072 Moscow, Russia.

– Ronald Bockius and Miran Eriˇc. 2015. GLOBAL INITIATIVE: Early Watercraft A global perspective of invention and development. Vrhnika, Slovenia

 

کليه حقوق این مقاله متعلق به نشریه  الکترونیکی باستان شناسی منظر دریایی است. اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت قوانین مطبوعات می باشد. کپی برداري و بازنشر اطلاعات بدون ذکر منبع و رفرنس ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.

ما را با دوستان خود در دیگر شبکه های اجتماعی در میان بگذارید

© ۱۳۹۷-۱۳۹۵

Check Also

گفتگو با سید ابوالفضل حسینی

(فعال در حوزه میراث ملموس و ناملموس مازندران) ظرفیت‌های مازندران برای پژوهش‌های فرهنگ دریایی سید ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 + 1 =

This site is protected by wp-copyrightpro.com