Home / اخبار و رویدادها / گذری بر تاریخ و سرگذشت راهزنان دریایی

گذری بر تاریخ و سرگذشت راهزنان دریایی

نویسنده : رامین ادیبی

پست الکترونیکی: Ramin.adibi2012@gmail.com |شنبه – ۱۵خرداد ۱۳۹۶ 

مقدمه

به نظر من در حوزۀ علوم‌انسانی مخصوصاً باستان‌شناسی نمی‌توان برای نظریات رای قطعی صادر نمود؛ زیرا بسیاری از امور غیر قابل پیشی‌بینی یا فرآیندی است…. در پس پرده دزدان دریایی انگیزه‌های متفاوتی قرار داشته که با خوانش شواهد باقی مانده از آن‌ها در منابع باستان‌شناختی و متون تاریخی می‌توان به داستان‌های آن‌ها پی‌برد؛ از قضا یکی از حوزه‌های بسیار جذاب در تاریخ و باستان‌شناسی دریایی موضوع راهزنان دریایی است که تا کنون شواهد باستان‌شناختی دریایی محدودی از آن‌ها به دست آمده، بنده نیز  در جرگه علاقه‌مندان و دوستداران این حوزه از مطالعات باستان‌شناسی و تاریخ دریایی هستم، همچنین این حوزه از مطالعات باستان شناسی و تاریخ دریایی از  ظرفیت‌های قابل ملاحظه‌ای برای مطالعات گردشگری‌دریایی برخوردار است. آنچه بنده بازگو می‌کنم توصیف این‌گونه رویدادها از روی مراجع نسبتاً معتبر است که در رسانه‌های معتبرِ منتصب به باستان‌شناسی‌ منتشر گردیده.

pirates-of-the-caribbean-on-stranger-tides-1494962685908_1280w

از زمانی‌که شناورها توسط بشر پا به عرصه وجود گذاشتند به موازات آن مغروقه‌ها (به معنای هر نوع شناور غرق شده) و نجات‌دهندگان (سالویج) نیز  پدیدار گشتند؛ به نظر من قدمت پدیدۀ «دریازن یا راهزن‌دریایی» نیز به آن دوران باز می‌گردد -یعنی همزمان با ساخت نخستین شناورها توسط بشر-.لازم به ذکر است، یکی از قدیمی‌ترین شناورهای شناخته در سطح جهان بقایای کشتی حدوداً ۱۴ متری کایرنیا متعلق به قرن ۴ قبل از میلاد مسیح (۲۴ قرن پیش) در آب‌های پیرامون قبرس می‌باشد؛ تعریف دزد دریایی در حقوق‌بین‌المللی: «اصطلاحاً کشتی را گویند که مسلح کنند و بدون اجازه  یکی از دول مبادرت به بحرپیمایی کنند و متعرض کشتی‌های تجاری و جان و مال مسافرین و سرنشینان آنها گردند». در بررسی فرهنگ عامه انگلیسی زبان‌ها راهزنان دریایی به عنوان: «یغماگر، جنایت‌کار، قانون‌شکن، شورشی، فرصت‌طلب، راهزن، مجرم، قاتل و حتی رابین هود و قهرمان » شناخته می‌شوند که تقریبا مشابه آنچه در فرهنگ فارسی زبانان رایج است، می‌باشد همچنین به « تبهكاران پر زرق و برق، دشمنان مشترک انسانیت، جایگزینی برای تمدن و دشمنان هیچ و همه کس» نیز معروف‌اند. از نظر ریشه‌شناسی یا واژه‌پژوهی، بسیاری از دانشمندان معتقدند که واژه «Pirate» از ریشه « pirate» به معنای کوشش یا حمله، که در دوران یونان باستان به‌کار برده می‌شده، استخراج گردیده همچنین در یادداشت‌های مرحوم دهخدا اشاره شده: « دریازن . [ دَرْ زَ ] (نف مرکب ) دریازننده . دزد دریایی . ج ، دریازنان . قُرصان . قَراصین .».

معمولاً از راهزنی‌دریایی به عنوان یک «پدیده» به معنای «جنگ اعلام نشده»، «شکارگری‌دریایی خشونت‌آمیز» یا «باج خواهی به واسطه خشونت» یاد می‌شود که در تعاریف مذکور نقش جنگ و خشونت پر رنگ است اما به عقیده برخی دیگر از نویسندگان راهزنی‌دریایی صرفاً به معنای «باج‌خواهی»، «مهاجمان‌تجاری»، «گرفتن مالیات از بیگانگان به واسطه زور» یا به عبارت ساده‌تر؛ پیتر لیسون در کتاب «قلاب نامرئی: اقتصاد پنهاد در راهزنی‌دریایی» از این پدیده به عنوان «کسب و کار یا بیزینس»  یاد می‌کند که در اینجا عنصر «اقتصاد» نمایان‌تر است. اما تحلیل رفتار راهزنان دریایی بر اساس انگیزه‌ی آن‌ها کار چندان ساده‌ای هم نیست و نمی‌توان به طور مطلق برای بد یا خوب بودن آن‌ها حکمی صادر نمود.

تعریف عمومی از راهزنی‌دریایی بدین شرح  است: «یک وجه اخلاقی مبهم و مرموز با خاصیت باج‌خواهی توسط یک گروه سازمان‌یافته است که می‌تواند شامل موارد همچون: دزدی، ربودن، قاچاق، جعل و تقلب یا آدم ربایی باشد». در باور عامیانه، دزدان‌دریایی انسان‌های شروری همچون: «ادوارد تیچ (ریش‌سیاه)» یا «لانگ جان سیلور» در «جزیره‌گنج» می‌باشند. نمود فرهنگی راهزنان دریایی در ادبیات و فیلم به صورت ماجراجویانه و مردانه است که از روال زندگی عادی و روزمره دور هستند. در مباحث علمی نیز یک تصویر مشابه از دزدان‌دریایی ترسیم می‌شود، یعنی مردانی که از فقر به یک ثروت نسبی دست یافته‌اند یا بر اساس تعارض با دولت وقت موفق به کسب قدرت شده‌اند. برای نمونه، می‌توان به فیلم پنج‌گانه دزدان دریایی کارائیب که توسط شرکت والت‌دیزنی پیکچرز تهیه شده، اشاره نمود، همچنین امروزه شما می‌توانید کالاهایی مانند: لباس، اسباب‌بازی و غیره را با مضمون راهزن‌دریایی به فراوانی مشاهده کنید، گسترش این فرآیند صرف نظر از اینکه دارای منافع کلان برای سوداگران است، ممکن است، نتایج بسیار بدی را برای جامعه به همراه داشته باشد.

به اعتقاد بسیاری از پژوهشگران؛ دوران طلایی دزدی‌دریایی منجرب به داغ شدن تنور دوران تحولات در راستای اعتراضات اقتصادی برای کسب مقبولیت عمومی است. از همین جهت می‌توان گفت: با مطالعه تاریخ راهزنان دریایی، که از متون تاریخی و منابع باستان شناختی استخراج گردیده، می‌توان خوانش‌های متفاوتی از اقدامات این گروه‌ها به دست آورد که گاهی در برگیرنده جریان‌های متعلق به جنبش‌های مردمی است. برای مثال؛ راهزنان دریای کارائیب به صراحت با کنترل نسبتاً خشونت آمیز نیروی کار و کالا توسط شرکت‌های بازرگانی ملی‌گرا که از دید آنها همانند: نابرابری استبدادی بود؛ به مخالفت می‌پرداختند.

تا کنون دانشمندان مطالعات دقیقی را بر روی راهزنان‌دریایی باستان در مدیترانه و راهزنان دریایی‌قرون وسطی در سراسر دنیای قدیم یعنی آسیاآفریقا به عمل آورده‌اند. همچنین شواهد بسیار آشکار و جالبی از وجود راهزنان‌دریایی در اقیانوس اطلس در عصر جدید نخستین در دسترس قرار دارد. در این دوره شاهد بروز راهزنی دریایی در اشکال و ابعاد متفاوت می‌باشیم که گاهاً برخی از این اقدامات با مجوز قانونی از طرف دولت‌های وقت انجام می‌گرفته، کلیه اقدامات فوق دو شالوده اصلی داشته که عبارتند از: مال‌اندوزی و اقتصاد است. حتی برخی از از این فعالیت‌های  اقتصادی در پوشش اقدامات سیاسی انجام می‌شده که در آن دولت‌مردان غربی دست داشته‌اند.

عصر نوزایی راهزنی دریایی

پس از وقوع نوزایی راهزنی دریایی که در حوالی ۱۴۵۰ تا ۱۶۵۰ صورت گرفته، دزدی‌دریایی شکل نسبتاً جدیدی به خود گرفت که با افزایش مشارکت  اقوام بربر، دزدان دریایی فرانسوی، گارد حفاظت از کشتی‌های تجاری که در خدمت دولت‌های بزرگی همچون بریتانیا مانند: سر فرانسیس دریک و جان هاوکینز و راهزنان هلندی، همراه بود. گارد حفاظت از کشتی‌های تجاری ملکه بریتانیا با حکم رسمی از طرف دولت اجازه حمله و ضبط اموال بیگانگان در دریا نیز داشت. مزدوران مذکور بر اساس فاوداری به کشورهای حامی، در جنگ‌های جهانی مذهبی بین عثمانی‌ها و مسیحیان و کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها ایفای نقش می‌کردند.

عصر طلایی راهزنی‌دریایی

مارکوس ریدیکر دوره پس از نوزایی راهزنی دریایی را عصر طلایی راهزنی دریایی می‌نامند ک همزمان با افزایش مشارکت دزدان دریایی در دریای کارائیب حوالی ۱۶۵۰ تا ۱۷۳۰  میلادی است در این دوره بر خلاف ادوار پیشین راهزنان دریایی خود را بدون ملت می‌دانند، نسل اول از دزدان دریایی بدون ملت راهزنان فرانسوی بودن که از بردگی، خدمت سربازی، کار یا مهاجرت اجباری گریخته بودند و در حاشیه سرزمین‌های استعماری زیست می‌کردند و کنترل نسبی آب‌های محلی را در اختیار گرفتند از این طرف نیز اسپانیایی‌ها تلاش می‌کردند آنها را از متصرفات خود در دریای کارائیب بیرون کنند، فرانسوی‌های بدون ملت نیز برای مقابله به مثل با این اقدامات سوار بر کشتی‌ها شدند و به تدریج گسترده‌تر شدند که می‌توان از آن به عنوان یک «فرهنگ مقابله» به صورت شناور در قرن ۱۷ یاد کرد. آهسته‌آهسته دزدان دریایی در دریای کارائیب تبدیل به یک قدرت شدند و اینگونه عصر طلایی راهزنی‌دریایی خلق شد. اما فرهنگ بدون ملت دزدان دریایی کارائیب عمر کوتاهی داشت زیرا با عناصر اصلی قدرت در تعارض بود. علاوه بر اینکه راهزنان دریایی جهت کسب منافع بیشتر با یک‌دیگر در جنگ و تضاد بودند، بلکه وقت زیادی را  نیز صرف تفریحات  در پناهگاه‌هایی خود در تورتوگا و پورت رویال در پیرامون دریای کارائیب می‌کردند همچنین از جواهرات و لباس های عجیب و غریب استفاده می‌کردند. معمولاً این افراد به دلیل شغل جنایتکارانه‌ای که داشتند فاقد خانواده، روابط‌خویشاوندی و سرمایه‌گذاری‌قانونی، املاک و مستغلات بودند. در نهایت در اوایل قرن ۱۸ میلادی سفره دزدان‌دریایی بدون ملت به واسطه انگلیسی‌ها و شرکای تجاری آنها برچیده شد. پس از این واقعه، بسیاری از بازماندگان راهزنان‌دریایی بدون ملت تبدیل به قاچاقچیانی شدند که تا ۱۸۱۵ دوام آورند پس از آن تاریخ یک صلح و آرامش نسبی بر تجارت منطقه کارائیب حاکم گردید.

دو تن از بی‌رحم‌ترین و مخوف‌ترین راهزنان‌دریایی دوران طلایی دزدی دریایی کاپیتان کید صاحب کشتی ادونچر گالی و بارتولومئو روبرتز(مشهور به بارت سیاه‌دل) صاحب کشتی رویال فرچون می‌باشند. لازم به ذکر است راهزنی دریایی یک شکل اعتراضی شدیدتر به فعالیت‌های اقتصادی است. هنری ایوری معروف به تاج دزدان دریایی یا پادشاه دزدان دریایی که در اواخر قرن ۱۷ می‌زیسته یک دزد دریایی انگلیسی بود که در اواسط قرن ۱۷ در اقیانوس اطلس و اقیانوس هند فعال بود. وی همچنین بخاطر تصرف اموال محموله طلا و جواهر کشتی‌های مغولی در اقیانوس هند به ارزش ۹۶۰۰۰۰۰۰ دلار به عنوان پر سودترین حمله دزدی دریایی در تاریخ شناخته می‌شود. به همین دلیل او و دزدان دریایی مشابه او یک تهدید جهانی به شمار می‌رفتند. 

در سراسر عصر جدید نخستین پدیده راهزنی‌دریایی یک پدیده جهانی بود که بازیگران آن بین دریای مدیترانه و کارائیب،  بین دریای‌جنوبی (به ویژه در کرانه‌های اقیانوس‌آرام در پیرامون آمریکای‌جنوبی) و اقیانوس‌هند، بین نیو انگلند و کرانه‌های آفریقا در رفت و آمد بودند. اهداف بزرگ راهزنان‌دریایی در مدیترانه و دریای‌کارائیب کشتی‌ها و کلنی‌های اسپانیایی بود، دزدان‌دریایی علاوه بر تصرف اموال، افرادی را نیز به اسارت می‌گرفتند که آن‌ها را به عنوان برده به‌فروش می‌رسادند. در سراسر دوره نوزایی راهزنی دریایی؛ رهبری گروه‌های دزدی‌دریایی را افراد حرفه‌ای و آشنا به فنون جنگی بر عهده می‌گرفتند اما در عصر طلایی راهزنی‌دریایی این امر کاملاً متفاوت بود. برای نمونه سر هنری مورگان یک انسان بی رحم است اما یک محافظ نخبه از کشتی‌های تجاری نیز محسوب می شود  که در عصر نوزایی راهزنی دریایی می‌زیسته یا زمانی‌ که از اقدامات ویلیام فلای دزد دریایی انگلیسی صحبت به میان می آید؛ به روشنی مشخص است که اقدامات وی هشداری به بازرگانان در راستای احقاق حقوق ملوانان است. راهزنان دریایی اغلب اوقات تنها در راستای غارت اموال به کشتی‌ها هجوم نمی‌آورند بلکه گاهاً محموله کشتی را نیز با هدف معین یا به نشانۀ مبارزه با یک سبک فکری و اقتصادی تخریب می‌کردند. جریان‌های اصلی زندگی راهزنان دریایی مبتنی بر زندگی اشتراکی، مرجع ستیزی و تساوى طلبی استقرار یافته است.  بزحمت می‌توان عصر طلایی راهزنان دریایی را به یک آرمان شهر سوسیالیستی شبیه دانست. عصر طلایی راهزنان دریایی همزمان با دوره سوداگری سرمایه‌گرایی (حوالی ۱۴۹۲ تا ۱۷۸۳ میلادی) و گسترش استعمار گرایی است؛ از جمله کمپانی‌های بزرگ این دوره می‌توان به کمپانی هند شرقی هلند، کمپانی هند شرقی انگلستان و کمپانی هند شرقی فرانسه اشاره نمود.و راهزنان دریایی و سوداگران سرمایه گرایی هر کدام نماینده یک طرز فکری می‌باشند.

 

در نوشتار فوق از منابع ذیل بهره گرفتم
Dawdy, S. L., & Bonni, J. (2012). Towards a General Theory of Piracy. Anthropological Quarterly, 85(3), 673-699.

 

 

© ۱۳۹۶-۱۳۹۵ کليه حقوق این مقاله متعلق به نشریه  الکترونیکی باستان شناسی منظر دریایی است. اطلاعات مندرج در اين پايگاه فقط جهت مطالعه کاربران با رعايت قوانین مطبوعات می باشد. کپی برداري و بازنشر اطلاعات بدون ذکر منبع و رفرنس ممنوع و پيگيرد قانوني دارد.

Check Also

parsaaa

گفتگو با علی پارسا،نویسنده کتاب بادبانهای جنوب: دریانوردی بادبانی در خلیج فارس و اقیانوس هند

علی پارسا نویسنده کتاب بادبانهای جنوب

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

16 + = 23