Home / اخبار و رویدادها / از بندر کنگ تا هنگ کنگ : مرحله ای جدید از مطالعات باستان‌شناسی‌دریایی در ایران

از بندر کنگ تا هنگ کنگ : مرحله ای جدید از مطالعات باستان‌شناسی‌دریایی در ایران

نویسنده : رامین ادیبی

پست الکترونیکی: Ramin.adibi2012@gmail.com | سه شنبه – ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۶

اوایل شهریورماه سال ۱۳۹۵ بود که تصمیم گرفتم با دکتر حسین‌توفیقیان در ارتباط با تاریخچه مطالعات باستان‌شناسی‌دریایی در ایران؛ به گفتگو بنشینم؛ ایشان نیز از درخواست مصاحبه استقبال کردند و نهایتاً گزارش خبری این گفت‌وگو در تارنمای پایگاه خبری- تحلیلی دریایی ایران – مارین نیوز – منتشر شد (پیوند دسترسی به خبر)؛ در این گفتگو، کمتر از سه دهه پژوهش‌های مرتبط به باستان‌شناسی‌دریایی در ایران به طور مختصر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت – یعنی از اوایل سال ۱۳۷۰ تا اواسط ۱۳۹۵ – . با توجه به واکاوی تاریخچه مطالعات باستان‌شناسی‌دریایی در ایران می‌توان تاریخچه این شاخه از پژوهش‌های باستان‌شناسی در ایران را به «دو مرحله» تقسیم کرد که مختصری از آن به شرح ذیل می‌باشد:

Paradigm-shift-e1443565502963

مرحله نخست که می‌توان از آن به عنوان پیدایش مطالعات باستان‌شناسی‌دریایی در ایران یاد کرد:

  • در این وهله، کانون توجه باستان‌شناسان بندر سیراف است و پیرامون مطالعات باستان‌شناسی در زیر آب‌های سیراف پژوهش‌های نسبتاً نظام‌مندی نیز شکل می‌گیرد و متعاقباً گروه «باستان‌شناسی زیرآب» پژوهشکده باستان‌شناسی همزمان پا به عرصه ظهور می‌گذارد. تا کنون چندین دوره بررسی‌های باستان‌شناسی‌دریایی توسط گروه‌های داخلی و خارجی به قصد کشف بقایای منقول و غیر منقول در پیرامون آب‌های سیراف صورت گرفته است. پس از آن بررسی‌های باستان‌شناسی‌دریایی در اکناف مختلف کرانه‌های شمالی خلیج‌فارس از جمله: «آب‌های پیرامون بندر ریگ، بندر بوشهر و بندرعباس و … انجام گرفت»؛ به تدریج پای مطالعات باستان شناسی‌دریایی به بررسی در آب‌های درون سرزمینی مانند: دریاچه تخت سلیمان و بند میزان شوشتر نیز باز شد افزون بر آن، پژوهش‌های نسبتاً اندک و نظام‌مندی پیرامون کشف بقایای دیوارهای گرگان و تمیشه به واسطه گروه‌های داخلی و خارجی در گوشه جنوب شرقی دریای کاسپی هم، صورت پذیرفت. در سراسر این دوره گزارشی مبنی بر کشف بقایایی از بدنه شناورهای تاریخی منتشر نشد و اکثر این پژوهش‌ها بر روی محمولۀ شناورهای تاریخی و بقایای غیر منقول (بعضاً بناهای یادبودی) متمرکز بود. همزمان با دوره مذکور در ایران؛ مطالعات باستان‌شناسی دریایی نیز در سراسر دنیا به قوت خود باقی بود و در حوزه‌های عملی و نظری به پیشرفت‌های ملموس و قابل توجهی دست پیدا کرده بود. اتفاق فرخنده‌ای که در این دوره به قوع پیوست پیوستن ایران به معاده بین المللی یونسکو برای حفاظت از میراث فرهنگی زیرآب (۲۰۰۱) می‌باشد و خضور دائمی نمایندگان ایران در نشست‌های سالانه کشورهای عضو اشاره نمود.

مرحله دوم که می‌توان از آن به عنوان دوران بلوغ یا شناخت مطالعات باستان‌شناسی‌دریایی در ایران یاد کرد.

  • در این وهله، فصل تازه‌ای در مطالعات باستان‌شناسی‌دریایی در ایران گشوده شد؛ پژوهکشده باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با همکاری دفتر منطقه‌ای یونسکو در تهران اقدام به برگزاری کارگاه آموزشی تحت عنوان« كارگاه آموزشي باستان‌شناسی‌دریایی با تاکید بر کنوانسیون ۲۰۰۱ یونسکو» نمود. در این کارگاه آموزشی اساتید تراز اول باستان شناسی دریایی از سه کشور انگلستان، ایالات متحده آمریکا و دانمارک (دیوید کوپر، متیو هارپستر و آتنا‌ تراﻛﺎداس) حضور داشتند؛ مطالبی را پیرامون موضوعاتی همچون: «چیستی میراث فرهنگی دریایی و باستان‌شناسی‌دریایی، میراث فرهنگی دریایی در پیرامون ایران، روش‌های بررسی و نظارت، حراست، حراست برجای از میراث فرهنگی‌دریایی، گزارش‌دهی، ارزیابی معیار، کاوش در زیرآب، ارزیابی کار میدانی، طراحی پروژه، ارزیابی خطر و برنامه مدیریتی» را به صورت نظری به دانش پژوهان ارائه کردند؛ همچنین در انتهای نشست دکتر حسین توفیقیان مطالبی را پیرامون سهم ایران در مطالعات باستان شناسی دریایی بیان کردند». پس از آن، به همت برخی از فعالین حوزه باستان‌شناسی دریایی در ایران، نشستی مستقل در زمینه «مَنظر فرهنگ دریایی ایران» در سومین همایش منطقه‌ای و بین المللی آسیا- اقیانوسیه در زمینه میراث فرهنگی زیرآب در راستای جمع کردن افراد متخصص و هم‌قدم شدن با جامعه بین‌المللی باستان‌شناسی دریایی ایجاد شد که خوشبختانه ثمرۀ نستباً خوبی داشت که ﺩﺭ ﺳﻄﻮﺭ ﺑﻌﺪﻱ به آن‌ها اشاره خواهم نمود (برای کسب اطلاعا بیشتر کلیک کنید). لازم به ذکر است، در اواخر سال ۱۳۹۵ پژوهشکده باستان‌شناسی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با همکاری موسسه باستان‌شناسی آلمان کارگاه آموزشی باستان‌شناسی‌دریایی در آلمان برگزار کردند؛ در این کارگاه آموزشی نیز، اساتید بزرگی از کشورهای آلمان و سوئیس حضور داشتند (Dr.Hanz Günter Martin, Dr. Beat Eberschweiler and Maik Teubner) و مطالبی پیرامون: «حوزه‌های نظری و عملی در باستان‌شناسی‌دریایی، تجهیزات ضروری برای پژوهش‌های عملی باستان‌شناسی دریایی و باستان‌شناسی دریاچه‌ای و بقایای روستاهای پیش از تاریخی پیرامون دریاچه‌زوریخ و کوه‌های آلپ» که حاوی نکات آموزشی بسیار مفید و خوبی برای دانش‌پژوهان بود، ارائه گردید. در انتهای این هم‌اندیشی نیز، دکتر حسین توفیقیان به اتفاق همکاران مطالبی را پیرامون سهم ایران در مطالعات باستان‌شناسی دریایی برای حاضران بیان کردند(برای کسب اطلاعا بیشتر کلیک کنید).

    افزون بر آن، در این دوره پژوهش‌هایی پیرامون بررسی باستان‌شناسی در مَنظر دریایی استان گیلان صورت گرفت(برای کسب اطلاعات بیشتر A1 A2)؛ پیرو انجام این پروژه شاهد یک تحول انگاره در این نوع از مطالعات در ایران می‌باشیم؛ به عبارت دیگر، مطالعه بقایای مادی به‌جای مانده از فرهنگ‌دریایی به صورت چشم‌اندازی یا مَنظری بررسی گردید؛ لازم به ذکر است، این رویکر در سال ۱۹۹۲ توسط کریستر وستردال در مجله بین‌المللی‌باستان‌شناسی‌دریانوردی (IJNA) مطرح گردید؛ از مزایای این رویکرد می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود: مفهوم منظر فرهنگ دریایی ناشی از یک واکنش به جزيي گرايي – نگری در باستان‌شناسانی دریایی است که «صرفاً» بر روی مغروقه‌ها متمرکز می‌باشند؛ به عقیده کریستر وستردال:«قصدم از مطرح کردن رویکرد منظر فرهنگ‌دریایی به عنوان یک الگو رسیدن به درکی جامع‌تر در حوضه باستان‌شناسی دریایی است»؛ به عبارت دیگر، رویکر مذکور، به معنای: «بررسی و تحلیل شبکۀ‌کلی از مسیرهای کشتی‌رانی به همراه بندرگاه‌ها، لنگرگاه‌ها در امتداد سواحل و ساختمان‌های مرتبط به آن و دیگر بقایای فعالیت بشری بر روی خشکی و در زیرآب می‌باشد» یا به عبارت ساده‌تر، چشم انداز فرهنگ دریایی به معنی واقعی کلمه، یعنی وحدت بقایای به جای مانده از«فرهنگ دریایی» بر روی زمین و در زیر آب و بهره‌برداری انسان از فضای دریایی و شناسایی جنبه‌های عملکردی آن، می‌باشد.

    بر اساس خبری که به تازگی از تارنمای خبرگزاری میراث فرهنگی و گردشگری در ارتباط با پروژه باستان‌شناسی مَنظر دریایی استان گیلان منتشر شده؛ مقاله‌ای از این پروژه برای سومین همایش منطقه‌ای و بین المللی آسیا- اقیانوسیه در زمینه میراث فرهنگی زیرآب ارسال شده که خوشبختانه مورد تایید کمیته نشر این همایش قرار گرفته؛ این امر با قاعده‌های ۳۰ و ۳۱ کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی زیرآب منطبق می‌باشد؛ این مورد حاکی از یک رویکرد کنوانسیون محور و درنهایت همگامی مطالعات باستان‌شناسی دریایی در ایران با جامعه جهانی باستان شناسی دریایی است؛ به تعیبری دیگر، یک رابطه دیالکتیک برقرار شده است(برای کسب اطلاعات بیشتر کلیک کنید). تازه‌ترین رویداد از سلسله رویدادهای دوره دوم از تاریخچه مطالعات باستان‌شناسی دریایی در ایران، انتشار نتایج داوری مقاله‌های پانل «مَنظر فرهنگ دریایی ایران» در سومین همایش منطقه‌ای و بین المللی آسیا- اقیانوسیه در زمینه میراث فرهنگی زیرآب می باشد؛ تنوع موضوعی مقاله‌ها قابل تامل و تحسین برانگیز است. جغرافیای مورد مطالعه در مقاله‌های ارسال شده برای پانل ایران؛ دریای‌کاسپی و خلیج فارس را در بر می‌گیرد؛ همچنین به موضوعات جدید و متنوعی از جمله: پیکرنگاری دریایی (Maritime iconography)، فناوری سنتی دریایی (Maritime technology)، حقوق دریایی(Maritime law) و باستان شناسی دریانوردی (Nautical Archaeology)  اشاره شده؛ همچنین از اتفاقات ویژه این رویداد جذب یک مقاله مربوط به مطالعات باستان‌شناسی دریایی در فیلکه کویت می‌باشد.

من حیث المجموع، سلسله رویدادهای مذکور به مثابه قطعاتی پازل برای مطالعات باستان شناسی دریایی در ایران محسوب می‌شوند که مَنظر فرهنگ دریایی ایران را تشکیل می‌دهد. ماشین مرحله دوم از مطالعات باستان شناسی دریایی ایران که سفر خود را از بندر کنگ آغاز کرده، در حال حاضر در هنگ‌کنگ توقف کرده، اما آینده غیر قابل پیشبینی است …

Check Also

۷۷۴۱۰۸۳_۷۹۴

جزیره ایستر

    جزیره ایستر  مشهورترین نام این جزیره یعنی ایستر(Easter) به خاطر اولین بازدید ثبت ...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+ 84 = 87